Verloskundigen spelen een belangrijke rol in het herkennen van risico’s, zoals armoede, discriminatie, trauma, partnergeweld, gedwongen migratie en vrouwelijke genitale verminking. Een speciaal ontwikkeld keuzevak ‘Prenatale zorg voor kwetsbare zwangeren’ voor verloskunde studenten kan hen mogelijk beter voorbereiden op de zorg voor zwangere vrouwen in kwetsbare omstandigheden. Wat was het effect van dit keuzevak op het bewustzijn van studenten? Duitse onderzoekers zochten het uit in een pilotstudie binnen hun verloskundeopleiding.

Achtergrond
Zwangeren in kwetsbare omstandigheden worden gedefinieerd als ‘vrouwen die fysieke, psychologische, cognitieve en/of sociale risico’s ervaren, verergerd door beperkte ondersteuning en een beperkt vermogen om met problemen om te gaan’1 Scheele, J., HW Harmsen van der Vliet–Torij, E. M. Wingelaar-Loomans, and M. J. B. M. Goumans. "Defining vulnerability in European pregnant women, a Delphi study." Midwifery 86 (2020): 102708. . Internationale richtlijnen van de International Confederation of Midwives (ICM) leggen steeds meer nadruk op mensenrechten, gelijkheid en het bestrijden van gezondheidsongelijkheid. In Duitsland zijn deze uitgangspunten nog niet volledig geïntegreerd in de opleiding voor verloskundigen. Hierdoor ontstaat een uitdaging voor verloskundeopleidingen om studenten voldoende voor te bereiden op de zorg voor kwetsbare en gemarginaliseerde2 Deze termen worden toegepast op groepen mensen die, vanwege factoren die gewoonlijk buiten hun macht vallen, niet dezelfde kansen hebben als andere, meer fortuinlijke groepen in de samenleving. Voorbeelden hiervan zijn werklozen, vluchtelingen en anderen die sociaal uitgesloten zijn. Bron: https://health-inequalities.eu/nl/glossary/disadvantaged-vulnerable-marginalised-groups/ groepen.

Ontwikkeling van het keuzevak Prenatale Zorg voor Kwetsbare Vrouwen
Om studenten beter voor te bereiden op kwetsbare zwangeren werd aan de bacheloropleiding Verloskundige Wetenschappen van de Universiteit van Tübingen een keuzevak ontwikkeld die tussen 2020 tot 2025 jaarlijks aangeboden werd aan 15 tot 20 studenten en bestond uit 14 bijeenkomsten.

De bijeenkomsten focusten eerst op de theoretische kennis3 Belangrijke onderwerpen waren de effecten van armoede, ontheemding, racisme, discriminatie, vrouwelijke genitale verminking en trauma op zwangerschap en toegang tot prenatale zorg. met colleges en discussies waarin studenten kennis maakten met sociale geneeskunde, sociale determinanten van gezondheid en hun relevantie voor de zorg aan kwetsbare zwangere vrouwen. Tijdens deze bijeenkomsten ontmoetten zij ook ervaringsdeskundigen, waaronder asielzoekers, overlevenden van mensenhandel, vrouwen die genitale verminking hadden ondergaan en vrouwen met ervaringen van seksueel geweld.

Na het theoretisch kader werden studenten in een aantal bijeenkomsten gestimuleerd om kritisch na te denken over complexe maatschappelijke vraagstukken. In Wereld Café-sessies bespraken zij hun ervaringen en ontwikkelden zij gezamenlijk mogelijke zorgoplossingen. Tot slot namen zij aan het einde van het keuzevak deel aan simulatieonderwijs en rollenspellen waarin realistische verloskundige situaties werden nagebootst. De rollenspellen werden opgenomen en geëvalueerd met een ervaren traumatherapeut. Dit proces stelde studenten in staat hun gesprekken te beoordelen, te reflecteren op hun handelen en besluitvorming en gerichte feedback te ontvangen.

Voor- en nameting bij studenten
In 2025 werd een pilotstudie uitgevoerd met een voor- en nameting waar verloskundestudenten (n = 43) aan de hand van een gevalideerde vragenlijst werden bevraagd over hun eigen kennis en praktische vaardigheden met betrekking tot prenatale zorg voor zwangere vrouwen in kwetsbare omstandigheden. De studenten beoordeelden zichzelf binnen de volgende categorieën:

  • partnergeweld,
  • vrouwelijke genitale verminking/besnijdenis,
  • zorg aan asielzoekers,
  • trauma,
  • ervaringen met racisme.

Tussen de voor- en nameting vond het keuzevak plaats. Studenten vulden op een 6-puntschaal (1 = heel goed; 6 = heel slecht) hun theoretische en praktische kennis in. De nameting werd in juli 2025 uitsluitend afgenomen bij deelnemers (n = 17) aan het keuzevak. De responspercentages bedroegen 84% (38/43) voor de voormeting en 65% (11/17) voor de nameting.

Meer kennis over asielzoekers, genitale verminking en racisme
De meest uitgesproken veranderingen werden waargenomen op het gebied van zorg aan asielzoekers, vrouwen met genitale verminking en het herkennen van de invloed van racisme op de perinatale gezondheid. Vooraf scoorden studenten op al deze thema’s een vijf op de 6-puntschaal4 Kennis asielzoekers: vooraf mediaan: 5 [interquartile range (IQR) 4–5] en achteraf 2 [2–3]). kennis genitale verminking vooraf mediaan 5 [IQR 4–5] en achteraf mediaan 2 [IQR 2–3]). Kennis racisme: vooraf mediaan 5 [IQR 3–5] en achteraf mediaan 2 [IQR 2–3]). . Na het volgen van het keuzevak was op deze drie onderwerpen de mediaan5 De mediaan geeft de middelste waarde aan: 50% van de deelnemers scoort hoger en 50% lager. gestegen naar een twee, wat betekent dat hun kennis van slecht naar goed was veranderd volgens de studenten zelf.

De onderzoekers vermoeden dat vooral de directe ontmoetingen met vrouwen uit kwetsbare groepen hebben bijgedragen aan deze positieve veranderingen. Het contact met ervaringsdeskundigen maakte maatschappelijke problemen concreet en stimuleerde empathie, reflectie en begrip. Daarnaast hielpen de interactieve onderwijsactiviteiten studenten om moeilijke onderwerpen emotioneel te verwerken en theoretische kennis te vertalen naar de praktijk.

Minder uitgesproken veranderingen werden gevonden voor partnergeweld, ervaringen met trauma en algemene inzichten in kwetsbaarheid en de invloed daarvan op de maternale gezondheid6 Kennis partnergeweld: vooraf mediaan 4 [IQR 3–5] en achteraf mediaan 3 [2–3]. Kennis van trauma: trauma vooraf mediaan 3 [IQR 3–4] en achteraf mediaan 2 [IQR 1–3]. Kennis algemeen inzicht kwetsbaarheid: vooraf mediaan 3 (IQR 3 [2–3] en achteraf mediaan 2 [IQR1–3]. . De onderzoekers suggereren dat alle studenten kennis hierover al hadden opgedaan in regulier gevolgd onderwijs buiten het keuzevak.

Wat betekent dit voor jou?
Bewustzijn van sociale, culturele en structurele factoren die van invloed zijn op zwangerschap en geboorte behoort tot de competentie van een verloskundige. Hiermee omgaan is niet altijd makkelijk. Voor verloskundig zorgverleners kan extra scholing of intervisie helpen.Voor mensen in het onderwijs is het goed om te realiseren wat het effect van bewustwording van vrouwen en zwangeren in kwetsbare omstandigheden binnen het domein verloskunde betekent voor studenten. Een keuzevak met de focus op dit onderwerp waarin zowel theorie, gesprekken met ervaringsdeskundigen als het oefenen in en evalueren van rollenspellen aan bod komen, heeft mogelijk meerwaarde in het ontwikkelen of verbeteren van deze competentie.

Ben je stagebegeleider in het ziekenhuis of in de praktijk? Betrek studenten actief wanneer er sprake is van dit soort casuïstiek en besteed aandacht aan de voorbereiding en gezamenlijke reflectie achteraf.