Goede anticonceptiezorg is voor velen een belangrijk onderwerp. Een spiraal, ook wel intra-uterien device (IUD) genoemd, is een veelgebruikte vorm van langdurige anticonceptie, maar het plaatsen gaat voor veel vrouwen gepaard met pijn. Deze Australische studie geeft waardevolle inzichten in pijnmanagement bij spiraalplaatsing en de bijbehorende professionele en systemische uitdagingen. Interessant voor vele vrouwen en voor huisartsen, gynaecologen en voor verloskundigen. Want zoals we eerder op Kennispoort schreven: “De rol van verloskundigen in de anticonceptiezorg groeit.”1 Zie: https://www.kennispoort-verloskunde.nl/onderzoek-in-t-kort/verloskundigen-scoren-hoog-met-anticonceptiezorg-aan-alle-vrouwen/

Onderzoek: ervaringen van zorgverleners
In dit Australische kwalitatieve onderzoek werden in 2024 semigestructureerde online interviews afgenomen met zestien zorgverleners die ervaring hadden met het plaatsen van een IUD. Deelnemers bestonden uit dertien huisartsen en drie gynaecologen, werkzaam in uiteenlopende settings, waaronder ziekenhuizen, huisartsenpraktijken en klinieken voor vrouwenzorg, seksuele of gynaecologische zorg. De interviews werden thematisch geanalyseerd om ervaringen, afwegingen en knelpunten rond pijnmanagement bij het plaatsen van een spiraaltje in kaart te brengen.

Wat is er nodig: meer maatwerk, heldere communicatie en verandering van het systeem
Er werden vier thema’s geïdentificeerd. Ten eerste bleek dat pijnmanagement diverse en flexibele strategieën vereist; zorgverleners gaven aan dat een gestandaardiseerde aanpak onvoldoende recht doet aan individuele verschillen. Dit vraagt om meer maatwerk.

Het tweede en derde thema betroffen spanningen binnen de zorgplicht en het bewustzijn van en de reactie op de verwachte en daadwerkelijk ervaren pijn van de patiënt. Hoewel de meeste zorgverleners tevreden waren over de huidige aanpak en pijn deels als onvermijdelijk beschouwden, wijst het onderzoek op een mogelijke kloof tussen de verwachtingen van zorgverleners en vrouwen. Hieruit kwam naar voren dat voor effectief pijnmanagement goede voorbereiding, duidelijke communicatie en een combinatie van medicamenteuze en niet-medicamenteuze interventies nodig zijn.

Het vierde en laatste thema betrof systemische belemmeringen, waarbij tijdsdruk, beperkte vergoeding en het ontbreken van duidelijke richtlijnen als belangrijke obstakels werden ervaren. Daarnaast is de toegang tot IUD-plaatsing onder anesthesie beperkt, wat met name voor vrouwen met eerdere pijnlijke ervaringen of angst een belangrijke drempel vormt. De auteurs concluderen dat betere en actuelere richtlijnen, passende financiering en meer toegang tot plaatsing van IUD’s onder verdoving zorgverleners beter zouden ondersteunen bij het verminderen van pijn bij patiënten.

Variatie aan interventies in kaart gebracht
Beschreven niet-medicamenteuze interventies liepen uiteen van het uitleggen van de procedure en het geven van verbale aanmoediging tot het toepassen van warmtepakkingen, afleiding (zoals praten, muziek, video’s of wiebelen met de tenen), zintuiglijke hulpmiddelen (bijvoorbeeld lolly’s en stressballen), het aanwezig laten zijn van een ondersteunend persoon, ademhalingstechnieken en lichamelijk contact, zoals het vasthouden van een hand.

Ook het aanpassen van de plaatsingsmethode werd genoemd als manier om pijn te verminderen. Zo kozen sommige zorgverleners voor het plaatsen van een IUD zonder gebruik van een tenaculum2 Een tenaculum is een smal metalen instrument met aan het uiteinde één of twee scherpe haakjes. Het wordt gebruikt om de baarmoederhals (cervix) vast te pakken en te stabiliseren bij het plaatsen van een spiraaltje. (aanhaaktang), omdat dit instrument pijn kan veroorzaken.  Er zouden alternatieve technieken gebruikt worden kunnen, zoals de zuigmethode, om de baarmoedermond goed in beeld te brengen.3 Meer weten? Zie: Yaron, M., et al. (2023). Safety and efficacy of a suction cervical stabilizer for intrauterine contraceptive device insertion: Results from a randomized, controlled study. Contraception, 123. https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0010782423000665

Beschreven medicamenteuze interventies varieerden van orale medicatie (misoprostol, Buscopan, Panadeine Forte, diazepam, tramadol, oxycodon, ibuprofen, naproxen, mefenaminezuur, paracetamol en tapentadol) tot lokale anesthesie met crèmes en sprays (zoals xylocaïne-spray), paracervicale en intracervicale anesthetische injecties, het (para)cervicale block, de methoxyfluraan-inhalator en, in sommige gevallen, algehele anesthesie. Zorgverleners houden bij de keuze voor pijnbestrijding rekening met diverse factoren, zoals pariteit, eerdere ervaringen, menstruatiepijn, risico op bijwerkingen, een voorgeschiedenis waaronder seksueel trauma, anatomie, patiëntvoorkeur en praktische omstandigheden zoals het vervoer naar huis. Zij benadrukten daarom het belang van voldoende tijd voor counseling en het leveren van zorg op maat.

Reflectie en relevantie voor de Nederlandse praktijk
Pijn bij het plaatsen van een spiraaltje (IUD) krijgt in Nederland steeds meer aandacht. Veel vrouwen spreken zich uit: zij ervaren de ingreep als pijnlijk of traumatisch, en sommige zien er daarom van af. Onderzoek van Ipsos I&O in opdracht van Stichting Ava (2025) laat zien dat de helft van de vrouwen ernstige tot ondraaglijke pijn ervaart en drie op de tien uit angst geen spiraal laat plaatsen.4 Zie: https://206.wpcdnnode.com/ipsos-publiek.nl/wp-content/uploads/2025/01/24066175-ava-spiraalpijn-rapport-v3.0-voor-publicatie.pdf Politiek en beroepsorganisaties reageerden: de Tweede Kamer nam onder leiding van Slagt-Tichelman een motie aan om pijnbestrijding en voorlichting te verbeteren5 Zie: https://www.parool.nl/nederland/kamer-wil-pijnstilling-bij-plaatsen-spiraaltje-vergemakkelijken~ba52e456/?referrer=https%3A%2F%2Favahelpt.nl%2F , ook werden er schriftelijke vragen gesteld naar aanleiding van mediaberichten.6 Zie bijvoorbeeld: https://eenvandaag.avrotros.nl/artikelen/veerle-27-wil-nooit-meer-een-spiraaltje-zonder-verdoving-deze-pijn-is-het-niet-waard-154744 Het Nederlands Huisartsen Genootschap (NHG) gaan de NHG-Standaard Anticonceptie herzien met betrokkenheid van gynaecologen (NVOG) en verloskundigen (KNOV).7 Zie: https://www.parool.nl/nederland/huisartsen-gaan-richtlijn-voor-pijnbestrijding-bij-plaatsen-spiraal-herzien-na-ophef~b05b9d82/ Halverwege 2026 wordt verwacht dat de herziene versie klaar is.

Wat betekent dit voor jou als professional en wat kun je nú doen?
Werk je als verloskundige, huisarts, gynaecoloog of student verloskunde? Dan nodigt het Australische onderzoek uit om kritisch te kijken naar je eigen praktijk: hoe bespreek je pijnverwachtingen, welke opties bied je aan en welke ruimte is er voor maatwerk? Het onderzoek laat zien dat goede zorg bij IUD-plaatsing niet alleen draait om technische vaardigheid, maar ook om communicatie, organisatie en randvoorwaarden.Bespreek binnen je team of regio hoe pijnmanagement bij IUD-plaatsing is georganiseerd. Inventariseer welke opties voor pijnbestrijding beschikbaar zijn en hoe deze worden uitgelegd aan patiënten. Je kunt ook input geven op de richtlijnontwikkeling.8 Ga naar: https://richtlijnen.nhg.org/contact